فناوري‌هاي كليدي ملي

آن دسته از فناوري‌هايي كه نيروي پيشرانِ شكوفايي اقتصاد و امنيت ملي هستند، براي مصالح و منافع ملي كليدي به شمار مي‌آيند. از آن جا كه بودجه‌هاي تحقيق و توسعه، حتا براي كشورهاي پيشرفته هم با تنگناهايي همراه است، نه دولت و نه صنعت نمي‌توانند تمامي حوزه‌هاي ممكن پژوهش را پشتيباني كنند. بر همين قياس، برخي كشورها براي هدايت بهتر بودجه‌ي تحقيق و توسعه‌ي خود در مسير شناسايي اولويت‌هاي پژوهشي، به انجام و اجراي فعاليت‌هاي آينده‌نگاري ملي روي مي‌آورند كه هدف آن، شناسايي فناوري‌هاي كليدي ملي (يا مسيرهاي پژوهش كليدي ملي) است.
كشورهاي گوناگون رويكردهاي متنوعي را براي شناسايي فهرست فناوري‌هاي كليدي در پيش گرفته‌اند. در حالي كه بيشتر كشورهاي اروپايي و ژاپن، رويكردهاي آينده‌نگارانه‌ي كم و بيش پيچيده‌اي را دنبال مي‌كنند . امريكا در دهه‌ي 1999ـ1989 تلاش‌هاي دامنه‌دار و جدي‌تر را دنبال كرد. در اين چارچوب تاكنون چهار «گزارش فناوري‌هاي كليدي ملي» منتشر شده است كه در آن‌ها روش شناسي‌هاي گوناگوني به كار رفته است (از يك پانل اختصاصي گرفته تا مصاحبه‌هاي صنعتي كه از سوي سازمان‌هاي خبره، راهبري و اداره مي‌شود). واپسين (چهارمين) گزارش به كوشش انديشگاه رند در سال 1998 انتشار يافت.[1]
. در اين روش به شيوه‌اي رايج مجموعه‌ي ويژه‌اي از سنجه‌ها براي سنجش ميزان كليدي بودن فناوري‌ها به كار گرفته مي‌شوند.
فناوري كليدي چيست؟
بيمبر و پاپر در مقاله‌ي اخير خود [4] ابراز عقيده كردند كه كليدي بودن يك فناوري در گرو سنجه است كه بايد به كمك آن بررسي شود:

  • ارتباط با سياست‌گذاري: فهرست فراهم آمده از فناوري‌ها بايد حوزه‌ها (موضوعات) بالقوه‌اي را روشن سازد كه مي‌توان با مداخله‌ي سياست‌گذارانه‌ در آن‌ها به نتايج امكان‌پذير، دست يافت. [در اين راستا] بايد به موضوعاتي مانند فرايند تحقيق و توسعه، تجاري سازي، انتشار و كاربست دستاوردها توجهي ويژه مبذول شود.
  • متمايز بودن: بايد اين امكان وجود داشته باشد كه فناوري‌هاي كليدي را از فناوري‌هاي غير كليدي متمايز ساخت. به ديگر عبارت، پذيرفتني نيست كه هر فناوري پيشرفته‌ي عمومي را فناوري كليدي پنداشت. بايد به طور ويژه به اين مساله توجه كنيم كه فناوري‌هاي غير كليدي در زمره‌ي فناوري‌هاي كليدي قرار نگيرند.
  • توانايي باز توليد: حتا كساني كه به شكل مستقيم در اين فعاليت دخيل نيستند، بايد بتوانند رويه‌اي را كه به گزينش فناوري‌هاي كليدي مي‌انجامد، بازآفريني كنند. روش به كار رفته بايد شفاف، مستدل و براي همگان دسترس‌پذير باشد.

واژه‌ي «فناوري‌هاي كليدي» نبايد با برخي واژه‌ها كه در ادامه خواهد آمد، اشتباه گرفته شود:

    • فناوري‌هاي پيشرفته: چه بسا اين قبيل فناوري‌ها هيچ پيوند و ارتباطي با سياست‌گذاري‌ها نداشته باشند،‌ اما گاهي ممكن است مديران آن‌ها را در فهرست فناوري‌هاي كليدي بگنجانند. شايد مديران فعاليت گاه براي وارد ساختن يك فناوري «عام» در فهرست نهايي ترديدي به خود راه ندهند.
    • فناوري‌هاي همبسته با خودكفايي ملي: با گسترش [پديده‌ي] جهاني شدن، بسياري از فناوري‌ها براي شماري از كشورها (به ويژه، كشورهاي كوچك) پر اهميت جلوه مي‌كنند، اما بايد امكان خريداري اين فناوري‌ها از بازارهاي جهاني فراهم باشد.

از ديگر سو، گونه‌هاي ديگري از فناوري‌ها وجود دارند كه بر پايه‌ي سنجه‌ها مي‌توان آن‌ها را كليدي ناميد. براي مثال، مي‌توان به فناوري‌هاي عام و پيش رقابتي اشاره كرد. اين فناوري‌ها كاربردهاي گوناگوني دارند. يك گونه‌ي فناوري از آن جهت كليدي به شمار مي آيد كه بازگشت سرمايه‌ي اختصاص يافته براي آن از راه توليد فرآورده و به شكل‌هاي گوناگون، امكان‌پذير است.
اين شيوه‌ چه هنگام سودمند خواهد بود؟
روش فناوري‌هاي كليدي هنگامي سودمند خواهد بود كه توصيه‌هاي آميخته با احتياط براي بحث در سطوح سياسي، از جمله اهداف اصلي آن به شمار آيد. در ميدان عمل، روش فناوري‌هاي كليدي براي تعيين اولويت‌هاي تحقيق و توسعه‌ي ملي سودمند است. در اين فرايند پرسش‌هاي ويژه‌اي از اين دست مطرح مي‌شود:

  • حوزه‌هاي كليدي تحقيق و توسعه كدام‌ها هستند؟
  • فناوري‌هاي كليدي (مسيرهاي كليدي پژوهش) كه به شكل مرجح بايد از محل منابع عمومي حمايت شوند، كدام هستند؟
  • در گزينش فناوري‌هاي كليدي به چه سنجه‌هايي بايد توجه داشت؟
  • مهم‌ترين رويه‌هايي كه بايد در سطح سياست‌گذاري بررسي شوند تا امكان كاربست نتايج فراهم آيد، كدام هستند؟

در اين مسير اين گرايش عمده وجود دارد كه هدف‌گذاري را از توجه تنها به اولويت‌بندي فناوري‌ها فراتر برده و ارزيابي گسترده‌ي نظام نوآوري ملي را نيز در اين عرصه مورد توجه قرار دهيم. فعاليت‌هاي اخير جمهوري چك و فرانسه مثال‌هايي از حركت در مسير اين گرايش هستند.
روي هم رفته، اين امكان وجود دارد كه روش فناوري‌هاي كليدي را براي شناسايي «موضوعات كليدي غير فناورانه» مانند مسايل اجتماعي نيز به كار برد؛ با اين حال، هنوز نمونه‌اي از اين قبيل فعاليت‌ها منتشر نشده است.
چگونگي اجراي روش
هيچ صورت‌بندي واحدي وجود ندارد كه بتوان آن را تنها راه اجراي آينده‌نگاري بر پايه‌ي روش فناوري‌هاي كليدي دانست. در ادامه برخي مسايل كلي مرور خواهند شد كه از فعاليت‌هاي آينده‌نگاري انجام گرفته در سال‌هاي اخير اقتباس شده‌اند.
گام‌هاي مشابه در رويكردهاي فناوري‌هاي كليدي
key-tech.jpg

يافتن و گزينش كارشناسان (خبرگان)
يافتن و گزينش كارشناسان از گام‌هاي كليدي نخستين در هر گونه فعاليت آينده‌نگاري فناوري به شمار مي‌آيد. روش به كار رفته براي يافتن كارشناسان به شدت در دايره‌ي تاثير دامنه‌ي كلي برنامه‌ي مشاوره قرار دارد.[6] در اين مسير دو امكان وجود دارد:
الف) مشاوره مشخص و محدود؛ و
ب) مشاوره گسترده.
فهرست مقدماتي فناوري‌ها
فهرست مقدماتي فناوري‌ها را مي‌توان از فهرست‌هاي موجود (براي مثال، از مطالعات آينده‌نگاري پيشين)، نشست‌هاي ذهن‌انگيزي يا مباحث مطرح در پانل‌هاي كارشناسي استخراج كرد. افزون بر اين، احتمال مي‌رود رويكردهايي مانند جست‌وجوي كتاب‌شناسي، مطالعات كارشناسانه، مصاحبه با [صاحبان] صنايع و پويش محيطي با يكديگر تلفيق شوند تا فهرست جامعي از فناوري‌ها براي بررسي، آماده شود.
پردازه‌هاي اولويت‌بندي
اولويت‌بندي دشوارترين و مخاطره‌آميزترين گام در اين فرايند است. هدف اصلي در اين گام بسيار ساده است: كاهش و غربال فهرست مقدماتي فناور‌ي‌هاي موردنظر و تبديل آن به فهرستي از فناوري‌هاي كليدي كه بيشترين سازگاري را با مجموعه‌اي از سنجه‌هاي كاربردي دارند. با اين حال، از آن جا كه فرايند اولويت‌بندي موجب وانهادن شمار در خوري از فناوري‌ها مي‌شود، يك‌باره با برندگان و بازندگان فراواني روبرو مي‌شويم. در همين نقطه از فرايند اولويت‌بندي است كه لابي‌هاي قدرتمند و گروه‌هاي فشار، شكل مي‌گيرند. در اين شرايط يكي از وظايف گروه مديريت فعاليت‌ها آن است كه نتايج به دست آمده را تا آن جا كه امكان دارد، در برابر فشارهاي خارجي حفظ و حمايت كند.
فهرست نهايي فناوري‌هاي كليدي
فهرست نهايي فناوري‌هاي كليدي بخش اصلي گزارش پاياني است كه در اختيار پشتيبان قرار مي‌گيرد. اين فهرست دربردارنده‌ي تصميم نهايي نيست، زيرا اين سياست‌گذاران هستند كه مسووليت تصميم‌گيري را بر عهده دارند. با اين حال، تدوين و تقديم اين فهرست حاوي يك پيام كارشناسي مهم است و بايد زمينه‌ي مناسب براي پيشه‌سازي تصميم‌هاي سياسي را فراهم سازد.
فهرست نهايي فناوري‌هاي كليدي مي‌تواند با «برگه‌هاي تعيين هويت» فناوري‌هاي كليدي همراه شود كه در آن ويژگي‌هاي برجسته، حوزه‌هاي اصلي كاربرد و دشواري‌هاي اصلي فناوري درج شده‌اند.

 
توسط علی زارع میرک آباد | 11 فروردین 1391 11:32 صبح