آينده‌پژوهي، مفاهيم و ضرورت‌ها

نويسنده: دكتر سعيد خزايي

گذشته ديگر در دسترس نيست و تنها خاطراتي از آن در هزارتوي ذهن بر جاي مانده است، "حال" نيز  رمنده و گريز پا در گذر است، و كوچك‌ترين تأثيري را برنمي‌تابد؛ آينده تنها چيزي است كه براي ما باقي مانده تا در آن و با آن زندگي كنيم.

جهان معاصر، عرصه‌ي تحولات شگرف و پوياييِ شتابنده است. تغييرات چنان غافل‌گيركننده و برق‌آسا از راه مي‌رسند كه حتي لحظه‌اي درنگ مي تواند به بهاي گزاف غافلگيريِ راهبردي در عرصه‌هاي سياسي امنيتي و اقتصادي تمام شود. ترسيم ديدمان‌هاي روشن آينده، آگاهي اذ روندها پيش‌دستنامه‌ها و تحولات و تصميم‌گيري به هنگام، مي‌تواند هر جامعه و سازماني را در يافتن بهترين راهها تواناتر سازد. در اين محيطِ سرشار از بي‌ثباتي و آكنده از عدم قطعيت، تنها رويكرد و سياستي كه احتمال موفقيت و كامروايي دارد، تلاش براي معماري آينده است. گر چه اين تلاش همواره با خطرپذيري فراوان قرين بوده است، اما به هر حال پذيرش اين مخاطره، به مراتب عاقلانه‌تر از نظاره‌گر بودن تحولات آينده است.
خورشيد سومين هزاره‌ي تاريخ با طلوع خويش يخ ‌انگاره، الگوها و قالب‌هاي  تجويزي را ذوب كرد و انسان معاصر تمامي داشته‌ها و پندارهاي خويش را بر باد رفته ديد. اما دلواپسي عميق بشر و نگراني او از آينده همچنان پاي ‌برجاست: آيا آينده، تداوم حال و گذشته خواهد بود؟
انسان همواره بر اساس كششي دروني، شيفته‌ي كشف آينده و رمزگشايي آن بوده است. اين عطش سيري‌ناپذيري انسان ناشي از نياز عزيزي او به كشف روابط چيستي  و كيفيت بقا در آينده بوده است.
رشد علوم و گسترش فناوري‌هاي گوناگون اين امكان را براي انسان فراهم ساخت كه به شيوه‌اي متقن و علمي به عرصه‌ي جهان هستي بيانديشد. از همين روي در تحقيقات اجتماعي رشته‌ي نويني پديدآمد كه هدف آن مطالعه و بررسي آينده بود.
آينده‌پژوهي در پي كشف، ابداع و ارزيابي آينده‌هاي ممكن، محتمل و بهتر است. اين رشته در صدد است تا "گزينه‌هاي" مختلف را پيش‌روي ما قرار دهد و در گزينش و بنيان‌گذاري مطلوب‌ترين آينده به ما كمك كند.


1. ضرورت آينده‌پژوهي
بسياري از حوادث و رويدادهاي آينده قابل پيش‌بيني و انقياد هستند. دخالت انسان در اين روند موجبات تغيير و تحولات مطلوب را ايجاد خواهد كرد. اما در اغلب موارد اشتغال به زمان حال و تلاش در جهت رفع مشكلات موجود، مانع از آن مي‌شود كه مديران و تصميم‌گيرندگان به آينده بيانديشند؛ حال آنكه مشكلات كنوني ناشي از عدم شناخت آينده‌اي بوده است كه اينك "زمان حال" ناميده مي‌شود. به بيان روشن‌تر، بحران‌ها و مشكلات كنوني، موجه‌ترين دليل براي انديشيدن پيرامون درباره‌ي آينده است. ناگفته پيداست كه بحران‌هاي امروز نتيجه‌ي قهري نپرداختن به موانع و مشكلات، قبل از بروز آنها به شكل بحران است.
عامل ديگري كه پرداختن به آينده را اجتناب‌ناپذير مي‌سازد، در سرعت تحولات نهفته است. تحولات حيرت‌آور عصر حاضر، ناشي از دگرگوني‌هاي شگفت در حوزه‌ي فناوري، معرفتي و روند شتابناك جهاني شدن مي‌باشد. شايد تحول در فناوري عمده‌ترين نقش را در ايجاد چنين فضايي ايفا مي‌كند، زيرا تحول فناوري به مثابه تغيير در شئون و ابعاد مختلف زندگي است.
بايد توجه داشت كه حضور عاملانه در روند تحولات آينده، كاهش تهديدات و افزايش فرصت‌ها و گزينه‌ها، نيازمند رويكردي آينده‌پژوهانه است كه امكان كنش‌گري در رخدادهاي آينده را فراهم مي‌سازد.
الف. ويژگي‌ها و مفروضات آينده‌پژوهي
ارائه تصويري جامع و مانع از آينده پژوهي و تعريف حوزه‌ي اخلاقي آن نيازمند تشريح ويژگي‌هاي آينده‌پژوهي در حوزه‌ي مفهومي و ماهوي آن است. اطلاق اين قيدها حد و حصر آينده‌پژوهي را تا اندازه‌اي مشخص خواهد ساخت:

  • آينده‌پژوهي بيش و پيش از آنكه مبحثي محتوايي باشد، ناظر بر مسائل "روشي" است.
  • آينده‌ها، متعدد و متكثرند و انسان در انتخاب آن تا اندازه‌اي مختار است.
  • آينده الزاماً ادامه‌ي خطّي گذشته و حال نيست؛ مي‌تواند روند و جريان نويني باشد، زيرا در شكل‌پذيري آينده عوامل متعددي دخالت دارند.
  • هدف مطالعه‌ي آينده، مديريت روندها، انطباق با شرايط بقا و رشد، احراز آمادگي براي موارد پيش‌بيني نشده است. به عبارت ديگر آرمان آينده‌پژوهي كشف آينده‌هاي محتمل، گزينش بهترين و در صورت امكان معماري آن است.
  • آينده‌پژوهي پيش‌گويي رخدادهاي آينده نيست، بلكه پيش‌بيني آنهاست (پيش‌گويي دال بر ترسيم آينده‌اي قطعي و پيش‌بيني ارائه‌ي احتمالي نسبي است). آينده به طور قطع و يقين در تمامي ابعاد تعيين نشده است، بلكه وابسته به تصميم‌هايي است كه در زمان حال اتخاذ مي‌شود.
  • آينده‌پژوهي موضوعي بين رشته‌اي است و تحول علوم و فناوري‌ها در آن تأثيري مستقيم و بي‌واسطه دارد.
  • آينده‌پژوهي به شدت از نظام ارزشي و نگرشي آينده‌پژوه تأثير مي پذيرد.
  • آينده‌پژوهي به مثابه برنامه‌ريزي براي آينده نيست، بلكه ترسيم بديل‌هاي مختلفي است كه تصميم‌سازان، يكي از آنها را انتخاب خواهند كرد. از همين روي آينده‌پژوهي قصد دارد در جهت كاهش عدم قطعيت‌ها بكوشد و يا به بيان روشن‌تر، عدم قطعيت‌ها را مديريت كند.
  • آينده‌پژوهي آميزه‌اي از علم و فناوري است (هنگامي كه آينده‌پژوه به بررسي آينده‌هاي محتمل و مرجح مي‌پردازد، روشي علمي را اتخاذ كرده و هنگامي كه به طراحي آينده بر اساس روش‌هاي عقلاني مي‌پردازد، در قالب گونه‌اي از فناوري اجتماعي وارد شده است).
  • اهداف آينده‌پژوهي صرف‌نظر از موضوع آن مبتني بر محورها و مراحل ذيل است:
    • شناسايي تحولات، تهديدها و فرصت‌ها
    • بررسي و تحليل تحولات
    • سناريوسازي و ارائه‌ي چشم‌انداز
    • شناسايي چشم‌انداز بهتر
    • تلاش براي نيل به بهترين چشم‌انداز .

ب. اصول آينده‌پژوهي

      • آينده امري مسلم و قطعي نيست و از پيش تعيين نشده است . از همين روي قابليت تغيير و دگرگوني دارد.
      • تصوير مرجح ما از آينده، تابعي از ارزش‌هاي ما است.
      • تصوير و تصور آينده بستر مناسب تصميم‌سازي است.

پ. روش‌هاي آينده‌پژوهي

  • تحليل روند: اين روش مبتني بر آينده‌هاي محتمل و ارائه‌ي آينده‌هاي بديل مي‌باشد. تحليل روند، همانگونه كه از نامش پيداست از داده‌هاي گذشته و حال به عنوان دستمايه بهره‌ جسته و به ارائه تصويري از آينده مي‌پردازد. اين شيوه ارتباط زيادي با عوامل سببي ندارد.
  • روش تأثير متقاطع: در اين روش، تأثير متقابل رويدادها و روندها بر اساس يك ماتريس دو بعدي  بررسي مي‌شود. رويدادها و روندهاي مورد مطالعه در ماتريس بر روي محورهاي افقي و عمودي قرار گرفته و احتمال وقوع آنها مورد بررسي قرار مي‌گيرد.
  • روش دلفي: هدف اين روش، دستيابي به "اجماع" در ميان خبرگان پيرامون روندها يا تصويرهاي آينده‌ي يك موضوع است.
  • روش سناريوسازي: مطالعه‌ي رويدادها و روندهاي متوالي ما را قادر مي‌سازد تا فرآيندها و روابط علّي حاكم بر آنها را استخراج نمائيم. كشف روابط و فرآيندهاي علّي سببي به معناي تشخيص نظام‌مندي و امكان دخالت در اين رويدادها و روندها را فراهم مي‌سازد.

سناريوها بايد مشخص نمايند كه چگونه ممكن است وضعيتي فرضي، مرحله به مرحله روي دهد و چه بديل‌هايي براي هر كنشگر و در هر مرحله براي ايجاد تغيير و تحول مرجح در فرآيند وجود دارد. سناريوسازي كمك مناسبي براي برنامه‌ريزي است. در اين شيوه شرايط مختلف براي اجراي سياست‌ها ترسيم مي‌شود و برنامه‌ريزان مي‌توانند در شرايط پيچيده به بهترين گزينه‌ها نايل آيند.
ت. سطوح آينده‌پژوهي
از آنجا كه آينده‌‌پژوهي يك دانش بين رشته‌اي است و كاربردهاي فراواني در حوزه‌هاي مختلف دارد، بسته به موضوع مورد مطالعه، روش مطالعاتي و ارزش‌هاي آينده پژوه، داراي سطوح متفاوتي است، ريچارد اسلاتر اين سطوح را چنين تقسيم‌بندي كرده است:

  • آينده‌پژوهي عامه‌پسند: اين شيوه مبتني بر مفروضات حاكم بر روابط اجتماعي است. آينده‌پژوهي عامه‌پسند، ابتدايي و ساده است و به گونه‌اي ناخودآگاه از وضعيت موجود دفاع مي‌كند و معتقد است آينده با علم و فناوري بنا نهاده مي‌شود. اين روش محافظه كار بوده و در عين حال بيش از حد مبتني بر فناوري است و اغلب فاقد مفروضات لحاظ شده است.
  • آينده‌پژوهي مسئله محور: اين روش اخير تلاش دارد با شناسايي و تعريف مشكلات و موانع، براي آنها راه‌حل‌هايي، هر چند ظاهري و غيرمتقن ارائه نمايد.
  • آينده‌پژوهي انتقادي: اين روش اهتمام ويژه‌اي به تحليل فرضيه‌ها، تصورات و پارادايم‌ها دارد. در روش انتقادي پس از مطالعه و بررسي بر روي محورهاي ياد شده، تأثير سوگيري‌هاي  مختلف فرهنگي و سنت‌هاي تحقيق بر كار پژوهش آينده، مورد توجه قرار مي‌گيرد.
  • آينده‌پژوهي معرفت شناسنامه: اين روش مي‌كوشد تا ثابت كنيد كه مشكلات وگرفتاري‌هاي ما ريشه در نگرش ما به جهان و راههاي شناختي ما داشته و راه‌حل‌ها نيز از دگرگوني‌هاي نهفته و غيرقابل پيش‌بيني در اين سطح ناشي مي‌شود.

2. از آينده‌پژوهي چه مي‌خواهيم؟
آينده پژوهي به مثابه علم و فناوري، مورد مداقه و توجه همه‌ي كشورها و ملل قرار گرفته است. بايد توجه داشت كه بسياري از تصويرهاي آينده، چشم‌اندازهاي خلق شده براي صدور به كشورهاي در حال توسعه‌اند. كه يا از عهده‌ي آينده‌پژوهي برنمي‌آيند و يا ضرورت آن را به منزله‌ي يك وظيفه‌ي ملي درك نكرده‌اند. در خوش‌بينانه‌ترين حالات، تصويرهاي فراهم آمده از آينده كه در كانون‌هاي تفكر غربي ترسيم مي‌گردد، حاوي و ناقل ارزش‌هاي غربي و نافي منافع ملي كشورهاي در حال توسعه است.
اين كانون‌هاي تفكر با شناخت نياز حياتي كشورهاي جنوب، بر اساس اهداف و منافع ملي خود آينده را ترسيم كرده و رقم مي‌زنند. درك اين حقيقت، بار ديگر ضرورت توجه به آينده‌پژوهي به مثابه فرصت ملي را به ما گوشزد مي‌كند.

. Alternative

 
توسط محسن گرامی | 19 بهمن 1390 0:33 صبح

ارسال نظر

» لطفا کوتاه و در مورد اين مطلب بنويسيد.